Wady postawy

Anna Danielska

WADY POSTAWY

Wzrastający z roku na rok procent dzieci z wadami postawy, powinien zmusić rodziców, opiekunów, nauczycieli i pedagogów do głębszego i szerszego zainteresowania się problematyką profilaktyki wad postawy. Nie będzie nowością informacja, iż sprawne mięśnie, między innymi brzucha i pleców, pomagają utrzymać zdrowy kręgosłup i prawidłową postawę ciała. Niestety zaburzenia równowagi napięcia mięśni występują już u najmłodszych, a przecież to prawidłowy balans pozwala nam utrzymać pozycję pionową oraz wykonywać ruchy proste i bardziej złożone.

Od wczesnych lat dzieciństwa zachodzą zmiany w postawie dziecka. Już w wieku przedszkolnym mogą zaznaczać się nieprawidłowości w postawie dziecka. Są to: znaczne uwypuklenie brzucha, zaokrąglenie pleców, odstawanie łopatek, wysunięcie barków i głowy ku przodowi. Już na tym etapie należy im przeciwdziałać.

W okresie rozwoju dziecka należy zwrócić uwagę na dwa krytyczne okresy rozwojowe, w których powstaje lub ujawnia się najwięcej wad postawy:

  • Pierwszy okres przypada na wiek 5 – 7 lat, gdy nasz maluch idzie do przedszkola, szkoły i zmienia dotychczasowy tryb życia. Porzuca w dużej mierze swobodny, indywidualnie regulowany rytm „wysiłek-odpoczynek” i przechodzi w narzucony, kilkugodzinny system przebywania w pozycji siedzącej.
  • Drugi okres krytyczny w kształtowaniu postawy ciała dziecka, to wiek dojrzewania, charakteryzujący się intensywnym przyrostem wysokości ciała. Na początku wydłużają się kończyny dolne, a następnie rośnie tułów. Narusza to dotychczasową równowagę, zmienia proporcje ciała oraz istniejący uprzednio układ środków jego ciężkości. Siła mięśni odpowiedzialnych za postawę ciała jest niewystarczająca. Brzuch znów się uwypukla, plecy są często nadmiernie okrągłe, a głowa pochylona ku przodowi.

Koniec okresu dojrzewania, to czas ponownego kształtowania się dobrej postawy. Następuje ostateczne uformowanie przodowygięcia w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, brzuch znowu staje się płaski, silnie rozwija się tkanka mięśniowa. Niestety wraz ze zmianą postawy ciała w układzie mięśni antagonistycznych pojawiają się bardzo często inne zmiany fizjologiczne, które stanowią otwartą drogę dla rozwoju patologii. Aby rozpoznać nieprawidłowości w budowie ciała należy najpierw określić czym charakteryzuje się prawidłowa postawa ciała. Normą jest taka postawa ciała, która występuje dostatecznie często, aby można było uznać ją za charakterystyczną dla danej populacji.  Jest wyrazem harmonijnej budowy ciała i zależy od ustawienia kręgosłupa. To on zapewnia stabilność ciała, zapewnia ekonomiczne wydatkowanie energii jaka potrzebna jest do naszej aktywności oraz zapewnia właściwe ułożenie narządów wewnętrznych. Z kolei za wady postawy uważa się wszelkie odchylenia od ogólnie przyjętych cech postawy prawidłowej właściwej dla danej kategorii wiekowej, płci i typu budowy. Postawa wadliwa to taki stan, w którym nastąpiło zdeformowanie kręgosłupa, klatki piersiowej, miednicy lub kończyn dolnych.[1]W związku z tym postawę prawidłową charakteryzują następujące cechy:

  1. Proste ustawienie głowy
  2. Fizjologiczne wygięcia kręgosłupa
  3. Dobrze wysklepiona klatka piersiowa; przednia ściana klatki piersiowej jest częścią ciała najdalej wysuniętą ku przodowi
  4. Dobrze podparta miednica na głowach kości udowej
  5. Proste kończyny dolne i prawidłowo wysklepione stopy

Gdy któryś z powyższych punktów odbiega od normy mówimy o wadach postawy. W jej przebiegu dają się wyróżnić trzy okresy:

I okres- to zmiany czynnościowe – jedne grupy mięśni osłabiają się i rozciągają, inne napinają się i skracają. Czas ich trwania może być różny, w zależności od czynników, które powodują powstawanie wady. Może wynosić od kilku tygodni do kilku miesięcy.

II okres- to czas powstawania przykurczy (wiązadeł, ścięgien, mięśni). W tym czasie interwencja ćwiczeniami korekcyjnymi może przynieść pożądane rezultaty. Okres ten może trwać kilka tygodni, miesięcy, a nawet lat.

III okres- to okres zmian strukturalnych, czyli utrwalonych przykurczy. W  tym okresie wady określa się jako patologiczne. Ćwiczenia korekcyjne pozwolą zapobiec dalszemu powstawaniu wady, ale całkowita jej likwidacja jest niemożliwa i często wymaga złożonego postępowania rehabilitacyjnego (w tym zabiegu chirurgicznego).

Poniżej zamieszczam charakterystykę poszczególnych wad postawy zaczynając od nieprawidłowości w ukształtowaniu kręgosłupa.

Wyróżniamy następujące wady kręgosłupa:

  1. Plecy okrągłe – to pogłębienie kifozy piersiowej. Charakteryzują się nadmiernym wygięciem kręgosłupa ku tyłowi. Jeżeli wygięcie dotyczy odcinka piersiowego(górnego odcinka kręgosłupa), to wówczas mówimy o kifozie piersiowej. Gdy wygięty jest cały kręgosłup ku tyłowi, mówimy wtedy o postaci ,,siedzeniowej’’ lub o kifozie totalnej. W tej wadzie osłabione są mięśnie grzbietu, wysunięta jest do przodu głowa i barki, przykurczone są mięśnie klatki piersiowej. W związku z tym upośledzona zostaje funkcja oddechowa klatki piersiowej. Wada ta może być nabyta lub wrodzona. Można ją nabyć w wyniku takich chorób, jak: krzywica, gruźlica, choroba Scheuermanna, czy zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.  Częstą przyczyną powstawania pleców okrągłych jest dystonia mięśniowa, czyli zaburzenie równowagi napięć mięśniowych grzbietu. Mogą być wynikiem przeciążenia pracą statyczną prostowników grzbietu podczas niewłaściwej pozycji przy pracy lub nauce.

 

  1. Plecy wklęsłe – jest to pogłębienie lordozy lędźwiowej, czyli zwiększenie wygięcia lędźwiowego odcinka kręgosłupa. Często współwystępuje z nim nieprawidłowe ustawienie miednicy (przodopochylenie), nieprawidłowości w stawach biodrowych i osłabienie mięśni brzucha i pośladków. Uwypukleniu brzucha mogą towarzyszyć zaburzenia pracy narządów wewnętrznych jamy brzusznej i przepony. Wiotki brzuch osłabia funkcje trawienne i krążenie krwi w jamie brzusznej. Może być też przyczyną bóli krzyża, czy np. bolesnych miesiączek u dziewczynek.[2]Plecy wklęsłe mogą być wrodzone lub nabyte. W praktyce najliczniejszą grupę stanowią przypadki pleców wklęsłych nabytych w wyniku dystonii mięśniowej.

 

  1. Plecy okrągło-wklęsłe – charakterystyczną cechą tej wady jest zwiększona lordoza lędźwiowa i kifoza piersiowa. Przy czym głowa pochylona jest do przodu, a klatka piersiowa spłaszczona. Główną przyczyną powstawania wady jest zwiększone przodopochylenie miednicy, w związku z czym zwiększa się lordoza lędźwiowa, a w drodze kompensacji dochodzi do pogłębienia kifozy piersiowej. Mięśnie prostownika grzbietu zostają tu rozciągnięte, a w odcinku lędźwiowym ulegają skróceniu. Przykurczeniu ulegają także mięśnie obręczy barkowej i klatki piersiowej. Zwiększona lordoza przesuwa narządy jamy brzusznej ku przodowi i pod ich naporem zostają rozciągnięte mięśnie brzucha. Osłabione są mięśnie pośladkowe.

 

  1. Plecy płaskie – wada ta charakteryzuje się spłaszczeniem, czyli brakiem fizjologicznych wygięć kręgosłupa. Powoduje to zanik funkcji amortyzacyjnej kręgosłupa. Wada ta prowadzi często do zmian zwyrodnieniowych. Istnieje przy tym skłonność do powstawania bocznych krzywizn kręgosłupa. Pojemność i ruchomość klatki piersiowej są upośledzone. Główną przyczyną powstawania tej wady u dzieci i młodzieży jest sedenteryjny tryb życia. Brak aktywności fizycznej, osiadły styl życia w pracy i podczas wypoczynku przyczynia się do osłabienia mięśni.

 

  1. Boczne skrzywienie kręgosłupa, skolioza – to wielopłaszczyznowe odchylenia osi kręgosłupa od linii jej prawidłowego przebiegu. Te zmiany z czasem obejmują inne zmiany kostne w klatce piersiowej, miednicy, kończynach,a także narządy wewnętrzne. Przy skoliozach zaburzona jest równowaga w napięciu i sile mięśni utrzymujących prawidłowe ustawienie, zrównoważenie i ruchomość kręgosłupa. Osłabienie mięśni przykręgosłupowych po jednej stronie pociąga za sobą zwiększenie napięcia po stronie przeciwnej. Dochodzi wówczas do asymetrii. Początkowo wygięcie po stronie osłabionej jest małe. Wraz ze wzrostem dziecka skrzywienie powiększa się.

 

 

Boczne skrzywienia kręgosłupa mogą być wywołane przez różne przyczyny:

  • W wyniku krótszej kończyny dolnej. To skrzywienie tzw. czynnościowe. Tu nie stwierdza się zmian w budowie kręgosłupa. Wada zostaje zlikwidowana po wykryciu i usunięciu przyczyny (wyrównanie długości kończyn).
  • W wyniku zmian w budowie kręgów i części kostnych klatki piersiowej. To najczęściej wady wrodzone.
  • W wyniku zmian strukturalnych w kręgosłupie. Przyczyna powstawania nie jest do końca wyjaśniona. Natomiast jest to najczęstsza przyczyna powstawania tych skrzywień. To tzw. skrzywienia idiopatyczne.

Boczne skrzywienia najczęściej ujawniają się w okresie wzrostu. W wyniku powstania wygięć pierwotnych zaburzona zostaje równowaga i statyka ciała. Tułów przesuwa się w kierunku wypukłości skrzywienia. Aby wyrównać środek ciężkości dochodzi do reakcji wyrównawczej ze strony sąsiednich odcinków kręgosłupa i mięśni tułowia. Wówczas powstają wygięcia wtórne, które skierowane są wypukłością w stronę przeciwną niż pierwotne. O ile wygięcia pierwotne są zmianami patologicznymi, o tyle wygięcia wtórne są zjawiskiem pozytywnym. To dążenie mięśni kręgosłupa do utrzymania pionowej postawy. Zniekształceniom klatki piersiowej towarzyszą zmiany w ustawieniu łopatek, barków i miednicy. Deformacja klatki piersiowej powoduje przemieszczenie się narządów wewnętrznych, co niekorzystnie odbija się na ich działaniu. Przy dużych skrzywieniach po stronie wypukłej płuco jest mocno uciśnięte, że zostaje prawie całkowicie wyłączone z oddychania. Płuco po stronie przeciwnej przejmuje funkcję płuca uciśniętego i ulega częściowej rozedmie. Dochodzi do niewydolności oddechowej, do przerostu prawej komory serca i zaburzeń w układzie oddychania. Zmiany w układzie krążeniowo-oddechowym są przyczyną obniżenia ogólnej sprawności fizycznej.  Mogą też wystąpić objawy ze strony układu nerwowego. Pojawiają się bóle korzonkowe i nerwów międzyżebrowych. To nie tylko kosmetyczny defekt, ale zaburza także szereg układów i narządów człowieka.

Wady postawy dotyczą także zmian patologicznych w obrębie klatki piersiowej. Wyróżniamy klatkę piersiową lejkowatą i klatkę piersiową kurzą. Klatka piersiowa lejkowata tzw. szewska charakteryzuje się lejkowatym zapadnięciem dolnej części mostka i przylegających odcinków żeber. Dzieci dotknięte tą wadą wykazują słaby rozwój fizyczny i wadliwą postawę. Są do tego apatyczne, mało ruchliwe i skłonne do schorzeń układów oddechowego i sercowo-naczyniowego.  Klatka piersiowa kurza występuje rzadziej niż klatka lejkowata. Cechują ją zniekształcenie mostka, który tworzy silne uwypuklenie do przodu na kształt dzioba łodzi. Wady klatki piersiowej są najczęściej wadami rozwojowymi powstałymi na skutek przebytej krzywicy.

Kolejną nieprawidłowością w postawie ciała jest odchylenie głowy i szyi. Jest to najczęściej efekt zwiększonej kifozy piersiowej lub niedbałej postawy przy wykonywaniu różnych czynności. Także wady wzroku i słuchu mogą być przyczyną wadliwego ustawienia głowy.

Wadliwe ułożenie łopatek przysparza często rodzicom wiele trosk. Rzadkością są osoby, które mają idealnie symetrycznie ustawione łopatki. Niemal u każdego człowieka daje się stwierdzić choćby nieznaczne odchylenie. Łopatki wraz ze stawem barkowym połączone są luźno ze szkieletem za pośrednictwem obojczyka. Mięśnie pełnią również ważną funkcję utrzymującą łopatki w ich normalnym ułożeniu. Dlatego też każde zaburzenie w czynności mięśni powoduje zmianę ich ułożenia. Na przykład przy plecach okrągłych barki wydają się wysunięte do przodu a łopatki odstają. Dzieje się tak w wyniku rozciągnięcia mięśni zbliżających łopatki do kręgosłupa.  Opadnięte i przesunięte do przodu barki powodują osłabienie mięśni ustalających łopatki i przytrzymujących je w normalnym położeniu.

Wady postawy dotyczą również kończyn dolnych. Zniekształcenia ich w znacznym stopniu pogarszają statykę ciała i zmieniają postawę. Wynikają bądź z wad wrodzonych, bądź z asymetrii w budowie wyżej położnych odcinków ciała, przeciążeń pracą statyczną lub  z innych przyczyn. Do deformacji kończyn dolnych zaliczamy:

  1. Kolano koślawe
  2. Kolano szpotawe
  3. Stopa płaska
  4. Stopa płasko-koślawa
  5. Stopa wydrążona
  6. Stopa szpotawa
  7. Stopa poprzecznie płaska

W różnych okresach życia dziecka kształtowanie się kończyn dolnych i stóp jest nieco inne. U noworodków prawidłowością rozwojową jest ustawienie kolan lekko szpotawo oraz ustawienie stawów biodrowych i kolanowych w pozycji zgięciowej w wyniku przewagi zginaczy nad prostownikami. Ustawienie szpotawe utrzymuje się do około 3 roku życia po czym przechodzi w fizjologiczną koślawość. Proste kończyny dolne występują najczęściej w wieku 7 lat.

W przypadku kolan koślawych oś podudzia tworzy z osią uda kąt otwarty na zewnątrz. Za fizjologiczną koślawość uważa się rozstęp wynoszący 4 – 5 cm przy zwartych i wyprostowanych kolanach.  Przyczyną tej wady mogą być zmiany pokrzywicze. Może też być wadą wrodzoną w wyniku przebytych urazów, porażenia,albo wynikać z nadmiernego wysiłku statycznego jakim jest przeciążenie nóg. Częściej występuje u kobiet, ponieważ miednica u kobiet jest znacznie szersza. Większą skłonność do nóg w kształcie X obserwuje się u dzieci o obniżonym napięciu mięśniowym. Dziecko, u którego zauważymy skłonność do koślawości kolan, nie powinno stawać w rozkroku. W żadnym wypadku nie powinno siadać w siadzie klęcznym między piętami ze stopami skierowanymi na zewnątrz.

Szpotawość to deformacja przeciwstawna do koślawości. W tej wadzie oś podudzia tworzy z osią uda kąt otwarty do wewnątrz. Najczęstszymi przyczynami powstawania tej wady są krzywica oraz nadmierne przeciążenie statyczne układu kostnego i kończyn dolnych. Wadę tą obserwuje się także u dzieci z nadwagą i u tych, które zbyt wcześnie rozpoczęły chodzenie. Do powstawania tej wady przyczynić może się zbyt długie przebywanie w pozycji siedzącej ze skrzyżowanymi nogami (tzw. siad skrzyżny, po turecku).

Stopa płaska to najczęściej występująca nieprawidłowość,jeśli chodzi o budowę stóp. Jej powodem jest osłabienie i niewydolność mięśni.  Nieprawidłowemu rozwojowi stóp i powstawaniu płaskostopiu sprzyja brak odpowiedniej ilości ruchu, siedzący tryb życia, przyzwyczajenie do przyjmowania niewłaściwych pozycji, a także nadwaga i niewłaściwe obuwie. Czynniki te powodują nieprawidłowy rozwój stóp lub obniżenie ich sklepień i stopniowe utrwalanie się płaskostopia.

Stopę płasko-koślawą rozpoznamy po tym, że patrząc na prawidłowo ukształtowana stopę od tyłu, oś pięty jest przedłużeniem osi podudzia. Przy koślawości stopy pięta ulega skręceniu na zewnątrz. Dziecko z taką wadą zdziera obcas po stronie wewnętrznej. Często koślawość stóp łączy się z koślawością kolan, co tylko pogłębia wadę. Z kolei stopa szpotawa to odwrotność stopy płasko-koślawej. Charakteryzuje się skręceniem stopy do wewnątrz. Przy szpotawości dziecko zdziera obcas po stronie zewnętrznej.Stopa wydrążona to tzw. wysokie podbicie. Polega na wydrążeniu stopy między piętą a pierwszymi kośćmi śródstopia. W lżejszych przypadkach leczenie polega na stosowaniu wkładek ortopedycznych. W przypadkach bardziej zaostrzonych wada wymaga leczenia operacyjnego.

Aby zapewnić dziecku prawidłowy rozwój fizyczny należy zapewnić mu swobodny, wszechstronny ruch, racjonalne odżywianie i ochronę przed infekcjami i stresami psychicznymi. Brak ruchu osłabia mięśnie, nasila i utrwala nieprawidłowości oraz wzmaga pojawianie się wad postawy. Ochrona dziecka przed infekcjami jest również ważna, ponieważ stany chorobowe osłabiają mięśnie, zmuszają dziecko do przebywania w pozycjach mających zły wpływ na mięśnie i postawę. Natomiast prawidłowe odżywianie dostarcza organizmowi niezbędnych składników, ale też należy pamiętać o tym, że małym dzieciom nie wolno napełniać nadmiernie żołądka dużymi ilościami pokarmu. Jego ciężar osłabia mięśnie brzucha, co powoduje uwypuklenie brzucha, a w konsekwencji przodopochylenie miednicy. Ma to wpływ na ustawienie kręgosłupa.

Z obserwacji podczas pracy, którą wykonuję pełniąc funkcję pedagoga i instruktora gimnastyki korekcyjnej, mogę zauważyć, że jest duży odsetek dzieci w wieku przedszkolnym, u których zauważa się nieprawidłowości w postawie ciała. Po sposobie poruszania się, ogólnej sprawności, koordynacji ruchowej widać, które z nich są sprawne w wyniku stymulacji poprzez ruch, a które prowadzą raczej statyczny tryb życia. Ważna jest świadomość rodziców w tym zakresie i zachęcenie swoich pociech do aktywności codziennej. Informacje na poruszany w artykule temat można znaleźć w wielu publikacjach. Jeśli jednak niepokoi nas coś i mamy wątpliwości czy rozwój naszego dziecka jest prawidłowy, to  możemy zgłosić się do lekarza pediatry, ortopedy bądź nauczyciela wychowania fizycznego. Zachęcam do nielekceważenia problemu, ponieważ dolegliwości bólowe, znane nam często w wieku dorosłym, bardzo często powiązane są z niezauważonymi schorzeniami rozpoczynającymi się już w wieku dziecięcym lub młodzieńczym. Zjawisko to potwierdzone zostało badaniami naukowymi.[3]

 

[1] T. Kasperczyk, Wady postawy ciała-diagnostyka i leczenie, Kraków 1994, str. 11.

[2] M. Borkowska, I. Gelleta – Mac, Wady postawy i stóp u dzieci, Warszawa 2004, str. 20.

[3] Tamże, str. 7